Hoe ondertitelen werkt

De omroep of de productiemaatschappij die een programma wil laten ondertitelen, benadert hiervoor meestal een ondertitelbedrijf. Zo’n bedrijf heeft vaak wel enkele vertalers in vaste dienst, maar laat het meeste ondertitelwerk doen door freelancers.

De freelance vertaler doet het ondertitelwerk doorgaans thuis. Het digitale beeldmateriaal (videobanden zijn helemaal uit) kan worden gedownload van een ftp-server en het script (indien beschikbaar) wordt gemaild. Met behulp van speciale ondertitelsoftware, en ondersteund door het script, vertaalt de vertaler het programma vervolgens in ondertitels. Het gecompleteerde ondertitelbestand gaat uiteindelijk per mail terug naar de opdrachtgever, die het weer doorstuurt naar de omroep of de productiemaatschappij.

De werkwijze verschilt enigszins van freelancer tot freelancer, maar het vertaalproces zou bijvoorbeeld als volgt kunnen gaan:

Annemarie aan het werk

De vertaler, laten we haar Annemarie noemen, heeft een aflevering van een Amerikaanse politieserie gekregen die 42 minuten duurt. Ze bekijkt het hele programma en maakt al kijkende een indeling in ondertitels. De videobeelden en de ondertitels staan allemaal in hetzelfde computerscherm. Met de video loopt een tijdcode mee en de software is zo ingesteld dat je met één druk op de knop die tijdcode kunt ‘vangen’. Zodra er iemand begint te praten drukt Annemarie op de betreffende toets. Dan heeft de eerste ondertitel een begintijd (in-tijd) meegekregen. Zodra een ander wat zegt, drukt ze weer op die toets en heeft de eerste ondertitel een eindtijd (uit-tijd) en de tweede ondertitel een begintijd. Zo gaat ze door tot het eind van het programma. De in- en uittijden zijn nu allemaal iets te laat, vanwege de reactietijd tussen spreker horen en toets indrukken. Annemarie vervroegt nu in één keer alle in- en uit-tijden met een halve tot driekwart seconde om dat te compenseren.

Nu weet ze waar het programma over gaat en hoe het afloopt. De indeling in ondertitels is klaar en die lege titels gaat ze nu een voor een invullen. De ondertitelsoftware bevat allerlei handige functies om haar hierbij te helpen. Ze kan heel makkelijk titels splitsen of samenvoegen. Ook kan ze de software zo instellen dat bij het aanklikken van een ondertitel meteen het beeld op het scherm verschijnt dat correspondeert met de in-tijd van die ondertitel. Ze laat nu de film lopen en zet hem weer stil zodra ze de in-tijd van de volgende titel heeft bereikt. Dan typt ze de vertaling van wat ze zojuist gehoord heeft in de lege ondertitel. Als ze het niet goed verstaan heeft kan ze het script raadplegen, als dat voorhanden is. Die scripts zijn overigens niet altijd even betrouwbaar.

Dollars to doughnuts

Bij haar vertaling moet Annemarie rekening houden met de leestijd en met een maximum van circa 38 tekens per regel. Ook daarbij helpt de ondertitelsoftware haar. Er verschijnt een waarschuwing in beeld als de tekst buiten beeld valt of te lang is voor de beschikbare leestijd. Grofweg kun je uitgaan van tien à elf tekens per seconde. Het maximum aantal regels per ondertitel is twee, dus een volle titel staat zes à zeven seconden in beeld.

Het is bijna nooit mogelijk om in de beschikbare leestijd alles te vertalen wat er gezegd wordt. ‘Yes’, ‘no’, ‘thank you’ en eigennamen worden vrijwel altijd weggelaten. Soms moet je het origineel met meer dan de helft inkorten. Een in 2000 in de Volkskrantrubriek Ondertitelaar gepubliceerd voorbeeld illustreert dit duidelijk. Het ging om een Amerikaanse politieserie waarin erg snel gesproken werd. De volgende twee zinnen moesten in één ondertitel vertaald worden:

Agent 1: We should have gotten his ID when we stopped him. (49 tekens)

Agent 2: Dollars to doughnuts, this Shelley ran into a friend and she is hitting the buffalo wings at some happy hour now. (113 tekens)

In vertaling werd dit:

Agent 1: We hadden z’n papieren moeten vragen. (37 tekens)

Agent 2: Die meid hangt nu ergens de beest uit. (39 tekens)

De beschikbare ruimte in de ondertitel was hiermee maximaal uitgebuit.

Prijsberekening

Terug naar Annemarie. Zij vult een voor een haar titels met tekst. Ze kort in waar dat nodig is en splitst of voegt samen waar dat handig is. Ze zorgt dat de ondertitels niet te vroeg of te laat in beeld verschijnen en niet doorlopen tot in de volgende scène. Ze laat de vertaling synchroon lopen met het Engels, vooral bij herkenbare elementen zoals eigennamen en woorden die in het Engels en Nederlands (bijna) hetzelfde zijn. Ze verklapt verrassende wendingen of clous van grappen niet voortijdig en let erop dat zinnen die doorlopen naar de volgende titel (eindigend op …) op een logisch punt worden afgebroken.

Als ze het hele programma vertaald heeft, bekijkt ze het nog één keer zoals de kijker het later te zien zal krijgen, dus met de ondertitels onder in beeld. Als ze tevreden is over het resultaat, voert ze nog een aantal controles uit. Ze kijkt bijvoorbeeld of er geen titels zijn waarvan de tijden elkaar overlappen en of er niet toch een vraagteken of een punt buiten beeld is gevallen. Ook doet ze een spellingcontrole. Daarna mailt ze het titelbestand naar de opdrachtgever en kopieert ze het naar een diskette of een USB-stick.

Laten we zeggen dat ze met het onderhavige programma uitkomt op een totaal van 500 ondertitels. Als ze snel is, is ze daar in twee dagen mee klaar. En als ze werkt voor een opdrachtgever die € 0,72 per ondertitel betaalt (het huidige maximum in de markt), heeft ze in die twee dagen € 360,00 omgezet, ofwel € 22,50 per uur. Als ze niet zo snel is, doet ze er 2,5 dag over. En als ze dan voor een opdrachtgever werkt die € 7,00 per uitzendminuut betaalt (geen uitzondering in deze branche), zet ze in die 20 uur € 294,00 om, ofwel € 14,70 per uur.